Nazwa obecna i pierwotne nazwy pałacu

W roku 1348 - wieś Gorzanów wymieniano jako Arnoldesdorf, w 1418 r. - Arnsdorf, w 1522 r. - Arnisdorf, w 1687 r. - Graffenorth, w 1789 r - Grafenort a po wojnie w 1945 roku - Gorzanów.

Lokalizacja

Pałac usytuowany jest w centrum bardzo dużej wsi, ciągnącej się wzdłuż rzeki Nysy Kłodzkiej, o nazwie Gorzanów. Wieś Gorzanów leży w gminie Bystrzyca Kłodzka, w powiecie kłodzkim, w niedalekiej odległości od głównej drogi (nr 33) z Kłodzka do Międzylesia i dalej do Czeskiej Republiki. Obszar, na którym położona jest wieś Gorzanów, to obniżenie pomiędzy Górami Bystrzyckimi od zachodu i Krowiarkami od wschodu. Gorzanów, to jedna z najciekawszych wsi na terenie Ziemi Kłodzkiej, stanowiąca niemal jej geograficzne centrum. Do miejscowości Gorzanów, można dojechać zarówno od strony Polanicy Zdroju, od Bystrzycy Kłodzkiej a również od głównej drogi nr 33, z Przełęczy Mielnickiej (około 3 km).

Historia powstania i losy na przestrzeni dziejów

Obecnie zachowany zamek w Gorzanowie rozpoczęto wznosić w 1573 roku na południe od pierwotnego średniowiecznego zamku, który został zniszczony w 1470 roku. W latach 1653-1657, kiedy właścicielem Gorzanowa był Johann Friedrich von Herberstein, zamek został rozbudowany, pracami kierował Lorenzo Nicelli, a po nim przejął kierownictwo Andrea Carove W 1653 roku istniała juz na jego terenie kaplica Św. Jerzego. Kolejna przebudowa to rok 1737 (data na wieży) zaś po 1900 roku dokonano odnowienia zamku, w szczególności fasad zewnętrznych.

Przez długi czas Gorzanów posiadały dwa rody: Moschin i Ratschin. Jednakże w czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) doszło do skonfiskowania ich dóbr za sprzyjanie rebelii czeskiej. Ówczesny zarządca Hrabstwa Kłodzkiego biskup wrocławski Karol von Habsburg sprzedał tą miejscowość Johannowi Arbogastowi baronowi von Annenberg za sumę 52525 talarów. Po śmierci nowego właściciela w 1645 roku majątek ten przeszedł w ręce jego dwóch synów: Henryka i Jana. Później dobra przeszły w posiadanie ich siostry Marii Maksymiliany. Ona zaś wyszła za mąż za Johannesa Friedricha von Herberstein i wskutek tego zamek oraz miejscowość były przez wiele lat w rękach tego rodu.

Dzięki działalności Johannesa Friedricha von Herberstein zamek w Gorzanowie przeżył swój najwspanialszy okres świetności, aczkolwiek już wcześniej była to potężna budowla o architektonicznych cechach późnorenesansowych. W 1653 roku ten nowy właściciel przystąpił do przebudowy zamku i jego otoczenia. W tym celu zatrudnił on pochodzących z Włoch artystów i rzemieślników: Lorenzo Nicelli, Andreas Carove i Carlo Lurago. Dzięki ich twórczej pracy wnętrza pałac uzyskały wczesnobarokową dekoracje sztukatorską.
Zasługa hrabiego Herbersteina było założenie pierwszego na Ziemi Kłodzkiej regularnego ogrodu przy rezydencji wraz z jego pawilonem zwanym Nympheum.

Opis obiektu

Miejscowość Gorzanów, jest udokumentowana źródłowo po raz pierwszy w roku 1341 jako Arnoldisdorf a nieco później Arnoldesdorf. Istniał tu wówczas niewielki gródek-zameczek, który zniszczono w czasie walk husyckich w XV wieku a którego resztki były jeszcze widoczne w XVIII wieku. Wieś początkowo stanowiła dwa majątki lenne, zawiadywane przez rodziny von Moschen oraz von Ratschin. Ci ostatni w 1412 roku mieli nawet wolne sędziostwo. W roku 1475 w Gorzanowie istniało już wolne sołectwo a w roku 1540, powołano również wolne sołectwo w części Ratschinów. Istotne zmiany w rozwoju wsi nastąpiły po wojnie trzydziestoletniej. W roku 1617 swój majątek utracili najpierw Ratschinowie a w niedługim czasie skonfiskowano dobra von Moschenom. W roku 1622, oba dwory i dwa majątki, zakupił hrabia J. A. von Annaberg, tym samym cała wieś była w posiadaniu jedynego właściciela. W roku 1652 cały majątek, hrabia von Annaberg, sprzedaje baronowi Hansowi von Herbersteinowi i w rękach tego rodu całe dominium pozostaje już do końca, czyli do XX wieku. Za Herbersteinów, Gorzanów bardzo się rozwinął, stając się siedzibą rozległych włości.

Pałac w Gorzanowie.
W pobliżu miejsca gdzie niegdyś stał zameczek średniowieczny, ówcześni właściciele tej części wsi, postawili około roku 1573, duży murowany zamek z wewnętrznym dziedzińcem, zapewne w stylu renesansowym. Nowy właściciel, H. F. Von Herberstein, dokonuje w latach 1653-1657 gruntownej przebudowy zamku na pałac barokowy. W tym przedsięwzięciu uczestniczą włoscy architekci pod kierownictwem włoskiego przedsiębiorcy budowlanego Carla Lurago. Działali tu sztukatorzy: D.Rossi i A. Galli, rzeźbiarze: C. Serena, i B. Spinetti jak i inni artyści włoscy. Nieco korzystniejszą funkcje pałacowi nadano w czasie znacznej przebudowy i remontu w roku 1753. Prace remontowe dokonywano jeszcze po wojnie w latach 1857-59, w latach 1961-63 oraz 1967-77. Były to już tylko prace zabezpieczające.

Przy pałacu po niżej skarpy, rozciąga się na znacznym obszarze (6,6 ha) park krajobrazowy. Niegdyś przy pałacu był taras, z którego schodami schodziło się do regularnie założonych ogrodów, zapewne niezwykle barwnych. Mówi się, że był to pierwszy na Dolnym Śląsku barokowy regularny park. Gdy powstał park krajobrazowy, wybudowano w nim szereg budowli ogrodowych jak fontannę, ośmioboczną królikarnię, pawilonik i duży pawilon (grota). Dawne partery kwiatowe, zastąpiono trawnikami a zachowanemu drzewostanowi nadano bardziej przestrzenny układ.

Obecny charakter użytkowania

Aktualnie ogrodzony pałac bez możliwości zwiedzania, chyli się ku upadkowi, jest w stanie zagrożenia katastrofą budowlaną. W przystępnym parku, resztki mocno zniszczonego pawilonu zwanego grotą i zdziczały park.

Ciekawostki

Największą sławę rezydencji Herbersteinów przyniósł teatr pałacowy (dworski), założony przez hrabiego Hieronima von Herbersteina na początku XIX wieku. Działał stale, przez 8 miesięcy w roku (od września do maja), dając 3 przedstawienia tygodniowo. Repertuar teatru był niezwykle bogaty i zobowiązujący. Wystawiano, bowiem sztuki Szekspira, Goethego, Schillera, sztuki muzyczne i dramaty a czasem nawet małe spektakle operowe. Dyrektorem artystycznym teatru był znany poeta, dramatopisarz, artysta i reżyser - Karol von Holtei. Teatr ten działał do śmierci Holteina do roku 1847, choć jego sława trwała dłużej. Przedstawienia były otwarte dla publiczności, w tym dla mieszkańców wsi, choć zjeżdżały się tu również znane osobistości. W roku 1922, w teatrze pałacowym zaczęto wystawiać widowiska pasyjne, które przygotowywał Franz Schnitzer-dyrektor teatru w Lądku Zdroju. W tych widowiskach brała udział większość mieszkańców wsi. Widowiska te prezentowane nawet w innych miastach, w tym we Wrocławiu w Hali Ludowej.

Na terenie wsi Gorzanów tryska 7 źródeł wody mineralnej, o najwyższej na Ziemi Kłodzkiej wydajności, osiągającej 4700 m3 na dobę. Są to szczawy - wodorowęglanowo - wapniowo - sodowe o mineralizacji od 0,4 do 1,8 g/dcm3 i temperaturze 10-16° C. Część ujęć wykorzystuje się w miejscowej rozlewni, w celach dystrybucyjnych jako wodę stołową.

Projekt współfinansowany ze środków Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego